هرچند در اوايل ميان رسم الخط پهلوي وآرامي چندان تفاوتي به نظر نمي رسيد؛ مگر با مرور زمان رسم الخط پهلوي شكل خود را تغيير داده و به كلي از آرامي جدا ومتفاوت شد. رسم الخط پهلوي داراي بيست و پنج حرف، شامل همه حروف واول (صدا دار) و كانسوننت (بيصدا) بوده و به دو شكل گسسته و پيوسته به نوشتار در مي آمد، كه حروف گسسته براي كندن كاري روي سنگنوشته ها وحروف متصل براي نوشته هاي عادي روزمره مورد استفاده قرار ميگرفت.
   پديد ۀ جديدي كه با آمدن قبايل سيتي ( ازي يي، پارتيزاني، تخاري و ساكاري) در حدود دو قرن قبل از ميلاد وارد سرزمين افغانستان شد، زبانهاي اين قبايل است، كه با گام نهادن ايشان درين مناطق در برخي ازحصص كشور انتشار يافت. البته زبان اين قبايل را  در جهان ادبيات به نام« اسكايي» و« تخاري» ميشناسند. نظر به كاوشهايي كه دانشمندان عرصۀ‌ زبانشناسي پيرامون اين زبان انجام داده اند، به اين نتيجه دست يازيده اند كه زبان تخاري مربوط به قسمتي از قبايل سيتي من جمله كوشانيهاست.
   اما زبان سغدي در اثر آميزش لهجه های تخاري واسكايي با پهلوي در حوزۀ اكسوس پا به عرصۀ وجود گذاشته و در دو كنار رود آمو، سغديان و باختر انتشار پذيرفته است. نظربه قول استادكريستن سن:     « اين زبان پس از قرن دوم ميلادي تا چندين قرن ديگر من حيث زبان اصلي مناطق آسياي مركزي به حيات خويش ادامه داد. بوداييان، مانويان و نسطوريان باختر تا هنگام اختراع رسم الخط سطرنجيلي آثار زيادي بدان نوشتند و ازين به بعد آثار بيشمار ديگري به زبان سغدي با رسم الخط سطر نجيلي به نبشته درامد و در فرجام اين رسم الخط جديد مبدأ رسم الخط« ايغور» وقبايل ديگر مناطق آسياي مركزي شد.»
   ياد آوري زبان سغدي در تاريخ ادبيات سرزمين ما اهميت قابل ملاحظه يي را دارا ميباشد؛ زيرا اين يك امر واضح وآشكار است كه زبان سغدي در بنيانگذاري زبان دري كنوني نقش مؤثري را ايفا نموده است، چنان که اكثريت علما را عقيده بر آنست كه در اثرآميزش پهلوي پارتي (‌پرثوي)‌ با سغدي وتأثير لهجه هاي زند در تخارستان، ماوراءالنهر و باختر، زبان دري زاده شد.

و اما خط و نوشتار در زبان دری

براي آغاز نوشتار در زبان دري، تاريخ صريح و روشني دردست نيست، تا به گواهي آن زمان پيدايش نثر را بتوان تعیین کرد؛ اما از شواهد و قراین چنين بر مي آيد كه درهمان هنگام كه دين مقدس اسلام ، چه درفارس و چه در سرزمين پهناور خراسان راه گشود و زبان عربي من حيث زبان علمي، ديني و سياسي، وسيله يي جهت پخش و نشر افكار وعقايد اسلامي قرارگرفت، مردمان اين ديار استفاده از زبان و رسم الخط پهلوي را ـ كه زبان زردشتيان اين خطه بود ـ مكروه پنداشته ودچار ترديد گرديدند. درهمان حال به انديشۀ زبان دري و رسم الخط عربي افتادند. و بايد نگارش با رسم الخط عربي هم  ازهمان زمان آغاز يافته باشد، كه تاريخ اين عهد را ميتوان درحدود قرن دوم هجري تخمين زد؛ اما متأسفانه درين مورد آثارمكتوبي دردست نداريم، كه اين حدس را به واقعيت قرين سازد؛ جز آنچه از اشارات برخي از مؤلفين عصور پيشين كه اكنون دردست است.
   يكي ازجملۀ اين اشارات، سخن ابوريحان البيروني دربارۀ  « بهافريد فرزند ماه فرورذين» است، كه قدامت نثردري را تا نيمۀ اول قرن دوم هجري ميرساند. دوديگر كتابي، كه آن نيز به زبان دری بوده و اندكي بعد تر ازعهد« بهافريد» به نگارش رفته است. این كتاب « السموم» نام داشت و منسوب بود به« شاناق» طبيب هندي، كه بنا به قول ابن ابي اصيبعه، باهمكاري طبيب هندي ديگري به نام«كنكه» و ابوحاتم بلخي، از زبان هندي به پارسي برگردان شده و بعداً به زبان عربي ترجمه گرديد. «كنكه» ازجملۀ طبيبان و منجمان هندي گندي شاپور بود، كه به فرمان هارون الرشيد به بغداد فراخوانده شده بود و نزد اين خليفه وظيفه و راتبه يي خاص را به دست آورد. بنا برين كارمشترك ميان او و ابوحاتم بلخي ميتواند به اواخرقرن دوم هجري تعلق پذيرد.
   همچنين كتب ديگري ازقبيل« المعالجة البقراطية» تأليف احمد بن محمد طبري، طبيب ركن الدولۀ ديلمي، خجسته نامۀ بهرامي سرخسي ( صاحب كتاب غاية العروضيين وكنزالقافيه) وكتاب ديگري درلغت منسوب به ابوحفص سغدي (كه بعيد نيست همان ابوحفص حكيم بن احوص سغدي سمرقندي باشد، كه در آغاز قرن چهارم هجري ميزيسته است) و كتابهاي ديگري كه ابويوسف يا يوسف عروضي و ابوالعلای شوشتري به زبان دری نگاشته اند، دركتب و مآخذ نام برده شده است . به همين ترتيب درمنابع مختلف ديگري هم به نامهاي برخي ازكتب ديگر برميخوريم، كه تا اواسط سدۀ چهارم هجري تأليف شده و بعد ازميان رفته اند.
   به هرحال؛ از مطالعۀ نخستین متون زبان دری، که اکنون در دسترس ما قرار دارد، بدین نتیجه میرسیم که زبان دری، زبانی نیست که یک و یکباره در اوایل قرن دوم هجری به میان آمده و به آن حد پختگی و شیوایی رسیده باشد؛ بلکه این زبان چندین قرن پیش ازین هم حیات داشته و احتمالاً آثار دیگری هم با این زبان به نگارش رفته که متأسفانه در اثر گزند زمانه ازمیان رفته و به دست ما نرسیده است.
   با این محاسبه، سابقۀ زبان دری تقریباً به دوهزار سال میرسد که در طول این مدت، نامه ها و چامه های بسیاری با این زبان به نگارش رفته و در ادوار مختلف تاریخی سبکها و شیوه های گوناگون نوشتاری پدید آمده، مدتی زیسته و باز جای خود را به شیوه های نثرنویسی دیگری واگذار کرده است.  و درهمۀ این حالات، زبان دری، نثر و شیوه های نوشتاری آن در خدمت ارتباطات قرار داشته و تا امروز به حیات خویش ادامه داده است.
   درینجا، جهت آگاهی بیشتر خوانندۀ این نبشته، بد نخواهد بود که اندکی در مورد انواع نثر نوشتاری زبان دری از دیدگاه تاریخی، سخنی چند گفته آید.
با توجه به طرز کاربرد کلمات و شيوه هاي بياني، که نويسندگان در نوشتن مطالب خود دارند، دانشمندان نثرنوشتاری زبان دری را به انواع زير تقسيم کرده اند :

1. نثر مرسل يا ساده : نثر مرسل، نثري است ساده و روشن با جملات کوتاه و خالي از واژه هاي دشوار عربي؛ که دران صنايع لفظي و معنوي و سجع به کار برده نمي شود. درين نوع نثر، نويسنده مقاصد خود را خيلي ساده و بي پيرايه مينويسد و ازاستعمال کلمات وعبارات هماهنگ و واژه ها و اصطلاحات پيچيده، دوري ميگزيند.

نمونه هاي فراواني از نثرمرسل يا ساده را درکتابهايي؛ چون: کيمياى سعادت، سفرنامۀ ناصرخسرو، اسرار التوحيد، تذکرة الاوليا وهمچنان در اغلب نوشته هاي نويسنده گان معاصر ميتوان يافت.

نمونۀ نثرمرسل از « مقدمة شاهنامة ابومنصوري »

« … پس دستور خويش ابومنصور المعمري را بفرمود تا خداوندان كتب را، از دهقانان و فرزانگان و جهان ديدگان، از شهرها بياورد … و بنشاند بفراز آوردن اين نامه هاي شاهان وكارنامهاشان، وزندگاني هر يكي از داد و بيداد وآشوب وجنگ وآيين، ازكي نخستين كه اندر جهان او بودكه آيين مردي آورد و مردمان ازجانوران پديد آورد، تا يزدگرد شهرياركه آخرملوك عجم بود… واين را نام شاه نامه نهادند تا خداوندان دانش اندرين نگاه كنند وفرهنگ شاهان ومهتران وفرزانگان و راندن كار و سپاه آراستن و رزم كردن و شهر گشادن وكين خواستن و شبيخون كردن و آزرم داشتن و خواستاري كردن، اين همه را بدين نامه اندر بيابند …. »

2. نثر مصنوع: درين نوع نثر، همان گونه که از نام آن پيداست، نويسنده علاوه بر استفاده ازسجع و به کار بردن اشعار و شواهد عربي و دری، آيات قرآني، احاديث، اصطلاحات علمي، واژه هاي غير مستعمل، استعارات و تشبيهات مختلف، کلام خود را به شيوۀ مصنوعي با پيرايه وظرايف ادبي وصنايع لفظي مي آرايد. اين نثر دو نوع است:

(1) نثر مسجع يا موزون: نثرمسجع نثرى است که جمله‏ ها وعبارتها دران داراى ‏سجع باشد. و سجع درنثر، مانند قافيه در شعراست. درين نوع نثر، نويسنده کلمات هموزني را به نام سجع به کارميبرد و جملات نوشتۀ خويش را با قرينه سازي آهنگين ميکند. نمونه هاي زيباي نثرمسجع را درآثار خواجه عبدالله انصاري،کشف الاسرار، اسرار التوحيد، کليله ودمنۀ بهرامشاهي، تذکرة الاولياي شيخ فريدالدين عطار، گلستان سعدي وغيره، ميتوان يافت.

نمونۀ نثرمسجع از« مقدمة کنزالسالکين»

« عقل گفت: گشاينده در فهمم، زدايندۀ رنگ وهمم، پا بستۀ تکليفاتم، شايستۀ تشريفاتم، گلزار خردمندانم، افزار هنرمندانم….

عشق گفت: ديوانۀ جرعۀ ذوقم، برآورندۀ شوقم، زلف محبت را شانه ام و زرع مودت را دانه ام. »

 (2)  نثر وسطي:  نثر نويسند گان و دبيران دورۀ غزنوي را به نام نثر وسطي ياد ميکنند؛ زيرا اين نوع نثر درپايان دورۀ نثر مرسل و آغاز نثرفني، به فاصلۀ نيم قرن، به کارگرفته شده است. نثر وسطي، هم سادگي واستواري نثر مرسل را دارد و هم نشانه هايي از آميختگي نظم و نثر و ورود لغات عربي وآيات واحاديث نثر فني را به همراه دارد. تاريخ بيهقي، سياست نامه و قابوس نامه ازنمونه های برجستۀ اين نوع اند.

نمونۀ نثر وسطي از« تاريخ بيهقي»

« … ديگر روز بدرگاه آمدي و با خلعت نبود، که برعادتِ روزگار گذشته قبايي ساخته کرد.  دستاري نشابوري يا قايني، که اين مهتر را رضي‌الله عنه با اين جامه ‌ها ديدندي به ‌روزگار. و از ثقاتِ او شنيدم، چو بوابراهيم قايني کدخدايش و ديگران، که بيست و سي قبا بود او را يک ‌رنگ که يک سال میپوشیدی و مردمان چنان دانستندي که يک قباست وگفتندي: سبحان الله! …. »

3. نثرفني : نثر فني نثري است که ميخواهد به شعر نزديک شود و به اين جهت، هم از نظر زبان وفکر وهم از نظر ويژگيهاي ادبي نمي توان آن را نثر دانست؛ بلکه نثري است شعروار که داراي زبان تصويري و سرشار از آرايه هاي ادبي است. درين نوع نثر از آيات و احاديث وضرب المثلهاي عربي زياد استفاده ميشود وشعر ونثر با هم مي آميزد.کتابهايي نظير: کليله و دمنه، مقامات حميدي، مرزبان نامه، التوسل الي الترسل، تاريخ وصاف ودرة نادره نمونه هايي اعلي از نثر متکلف يا فني استند.

نمونۀ نثرفني از کتاب « کليله و دمنه »

« … و از تقريب هشت کس حذر واجب است: اول آن که نعمت منعمان را سبک دارد و کفران آن سبک دست دهد. و دوم آن که بی موجبی درخشم شود. سوم آن که به عمر دراز مغرور باشد وخود را از رعايت حقوق بی نياز پندارد. چهارم آن که راه غدر پيش او گشاده و سهل نمايد. و پنجم آن که بنای کارهای خود برعداوت نهد و نه بر راستی و ديانت. و ششم آن که در ابواب سهو رشته با خويشتن فراخ گيرد و قبلة دل هوا را سازد. و هفتم آن که بی سببی در مردمان بدگمان گردد و بی دليل روشن اهل ثقت را متهم گرداند. هشتم آن که بقلت حيا مذکور باشد و به شوخی و وقاحت مشهور.»

4. نثرجديد: نثرجديد کمابيش دنبالۀ همان نثرمرسل يا ساده است که با روشهای نو و اصول و مبانی جديد درعصرما به کارگرفته شده است. اين نثرکه در افغانستان با نمونه های نثر روزنامه نگاری محمود طرزی درجريدۀ« سراج الاخبار» آغاز شده است، با تغييرات و تحولات چندی تا امروز ادامه دارد.
      درين نوع نثر صنايع ادبی، کلمات دشوار عربی، آيات، احاديث، روايات و امثال و حکم به کارگرفته نمی شود و نويسنده آنچه را که ميخواهد بگويد، با زبان و بيان ساده به رشتۀ تحرير می آورد؛ اما تعدادی از واژه ها، اصطلاحات و تعبيرات اروپايی دران راه میيابد. همچنان رعايت نشانه های نگارشی درين نوع به وفرت ديده میشود.

نمونۀ نثرجديد از داستان کوتاه « گربۀ چهارم »   نوشتۀ دکتور اکرم عثمان

« اتفاقاً دريکی ازروزها به گفتۀ شاعر:« ابر و باد و مه وخورشيد و فلک ….» دست به دست هم داده بودند، تا توفيق (مهاجرکابلی) را اذيت نکنند. او بر يکی از دراز چوکيهای کنار جاده نشسته بود و میکوشيد غم غلط کند! آفتاب از حاشيۀ آهنپوش يک اپارتمان بلند، خندان و نوازشگر میتابيد و قبرغه های آزردۀ توفيق را مینواخت. او در زندان، مرض فلج و درد مفاصل گرفته بود و همان ناخوشی در تمام روزهای رهايی چه درکابل، چه در پشاور و چه درينجا چون     « دواليا » ـ موجود حيله گرافسانوی ـ بر پُشتش سوار بود و آزارش میداد. »

5. نثر شکسته يا نثرگفتاری: نثر شکسته آن است که نوشتار به زبان محاوره و گفتگوي معمولي مردم کوچه و بازار نگاشته ميشود و آن گونه که کلمات در زبان محاورۀ مردم عامه مخفف ميشود و برخي از واژه ها در قياس با صورت مکتوب آنها میشکند، در نگارش اين نوع نثر نيز واژه ها میشکند. نويسنده براي نشان دادن چهرۀ طبيعي و واقعي قهرمانان داستانهاي خود،که غالباً از ميان مردم عام اجتماع انتخاب میشوند، عين الفاظ، تعبيرات و تکيه کلامهاي شان را به لهجۀ عاميانه درآثار خود مي آورد.

نمونه هاي نثرشکسته، بيشتر در آثار طنزی و داستانی  معاصر ما قابل مشاهده است.

نمونۀ نثرشکسته ازداستان کوتاه «چوريهای سرخ»   نوشتۀ سلطانه مولانا زاده

« … بچيم ! صوب تا شام كل بازاره گشتم و امو چوريا و بوتای مقبول و قيمتى ره، كه ديگه هيچكس مثلش نداره، برت خريدم. »

ويا : « سَيكو، سَيكو ! مادرم ديروز به مام چورياى سرخ آورده كه هيچ مثلش ده بازارنيس. مادرم پيسۀ زيات به دوكاندار داده و اى ره برم خريده.»

با این مقدمۀ مطول، بدین نتیجه دست مییازیم که نخستین اختراعات بشردرعرصۀ ارتباطات؛ یعنی: زبان، نشانه نگاری و رسم الخط، با استفاده ازسبکها وروشهای گوناگون در زبانها ورسم الخطهای مختلف، هنوز هم کارآیی خود را از دست نداده و درانتقال انواع گوناگون پیامها و اندیشه های ما کاربرد وسیع دارد.
   هرچند پیشرفت علوم بشری وشاخه های گستردۀ آن، به ویژه ساینس و تکنولوژی، وسایل ارتباطی مدرن و تخنیکی بسیاری را در اختیار ما قرار داده است؛ اما هیچکدام ازانها نتوانسته جای انتقال پیام به وسیلۀ زبان، رسم الخط، نگارش و نامه نویسی را اشغال کند؛ حتی با استفاده از پیشرفته ترین وسایل ارتباطی تکنولوژیک، بازهم ناچاریم ازین ابزار باستانی استفاده کنیم و پیام یا اندیشۀ خود را نخست با به کارگرفتن زبان و رسم الخط به شکل مکتوب یا نامه بنویسیم و سپس بربال این وسایل تخنیکی پیشرفته سوار کنیم، تا آن را به مقصد برساند و بدین گونه تأمین ارتباطات فراهم آید.
   به هرصورت؛ نامه نگاری در زبان دری به عنوان یک وسیلۀ انتقال پیام و تأمین ارتباط با استفاده از سبکها و روشهای گوناگون نوشتاری و پشت سرگذاشتن قواعد و ضوابط گوناگون در درازنای قرون و سده های متمادی مروج بوده، تا به ما رسیده است. چنانچه قدیمترین نمونۀ  نامه که اکنون در دسترس ما قرار دارد، متعلق به زمان كسرى بن قباد است، بدین شرح:
   شخصى ورقه يي به كسرى بن قباد تقديم نمود و دران اطلاع داد كه نيات جماعتى از مردم فاسد شده و ازجمله ضماير فلان و فلان نفر آن خبـيث گرديده است. كسرى درپايان ورقۀ آن شخص نوشت:    « من مالك ظاهراجسام استم، نه مالك نيات وضماير آنها، حكم من براساس عدل وتقوى استوار است، نه بر خواهشات وتمايلات شخصى، هميشه به كشف اعمال انسانها توسل ميورزم، نه به نيات وضماير آنها.»
   پس ازان، قدیمترین نمونه های دیگر نامه نگاری که اکنون در دسترس ما قرار دارد، متعلق به زمان عباسیان است. درميان خراسانيان عادت چنان بوده كه وقتي مطلبي و يا شكايتي را به امرا وملوك تقديم مينمودند، آن را به صورت كتبي به مقام و دربار ميسپردند، كه ما امروز آن را به نام عريضه ودرخواست ميشناسيم. ازان پس هرقدرکه به عصرـ ما نزدیکتر شده برویم، نمونه های بیشتری در اختیار ما قرار میگیرد که دیده میشود نامه ها در زمانه های مختلف با استفاده ازسبکها و روشهای نثر نویسی گوناگون، مطابق نیازهای همان زمانه ها، به رشتۀ تحریر درامده اند و هرکدام از ویژگی مربوط به خود برخوردار بوده اند.